Op de jaarlijkse boekenmarkt in Deventer laat ik mij meedrijven op de mensenstroom die langs de kramen kolkt. Ik weet van voorgaande jaren dat ik de drukst bezochte kramen wel kan overslaan – ik verzamel geen fantasy – en dat juist de stillere kramen een bezoekje waard kunnen zijn voor iemand die zich wil laten verrassen.

Op mijn wenslijst staan de boekomslagen die Dick Bruna in de jaren zestig voor de Zwarte Beertjes-reeks maakte – bij voorkeur die van de Simenonromans die niet over Maigret gaan. Maar zolang die zich niet vertonen ben ik overal nieuwsgierig naar.

Dan zie ik een kraam waar behalve de uitbaatster helemaal niemand bij staat. Boeken en pamfletten over Rusland in de beginjaren van het bolsjewisme. Meest titels in het cyrillische schrift dat ik niet machtig ben, soms een vertaling in een Europese taal ernaast. En op de hoek van de kraam het zwart-witte, strakke gezicht van een man die mij terwijl ik voorbijloop succesvol fixeert, onder een rode banier met daarin de woorden die ervoor zorgen dat ik blijf staan: Today I Wrote Nothing, vandaag heb ik niets geschreven.

Wie ís dit? Daniil Kharms, de naam komt me vaag bekend voor (later ontdek ik dat het aan de K ligt dat ik hem niet herkende) – en terwijl de boekhandelaarster vertelt, eerste helft vorige eeuw, pseudoniem, avant-gardist, iconoclast, cultschrijver, staar ik naar de omslagfoto.

Wat een portret! Het lijkt wel of de schrijver met het lusje van zijn jas aan een onzichtbare kapstok hangt. Zijn blik is gereserveerd, de mond voegt daar een dosis afkeuring aan toe, de glad achterover gekamde haren en het stijve boord verraden iets hautains (en, zoals ik zal ontdekken, zijn zwak voor Sherlock Holmes). Tegen de achtergrond van grijzige glazen(?) blokken lijken zijn contouren licht gesolariseerd, wat me doet denken aan het portretwerk van Man Ray.

Maar het is de combinatie van portret en titel die mij overtuigt: dit boek moet ik hebben. 

En nu ligt het op mijn tafel, waar ik het elke dag zie. Ik lees er mondjesmaat in, meestal heb ik genoeg aan kijken naar de buitenkant.

‘Vandaag heb ik niets geschreven.’

Hoe waar dat ook moge zijn, zodra het op papier staat, is het een onmogelijkheid geworden. Als dat de schrijver ten voeten uit is, verheug ik me op het binnenwerk.

◊ ◊ ◊

Daniil Kharms, Today I Wrote Nothing. The Selected Writings of Daniil Kharms. Engelse vert. door M. Yankelevich. 2009.

De fotograaf van het auteursportret wordt niet met naam genoemd. Op Wikipedia staat een wat ruimere uitsnede, met als jaartal 1932. De foto wordt ook weleens gespiegeld gebruikt, maar ook dan kijkt de auteur de toeschouwer vorsend aan.

Het pseudoniem Xapmc, getranscribeerd als Kharms of Charms (met een stomme of onderdrukte K/C-klank), klinkt min of meer als de achternaam van de beroemde Engelse speurder waar Daniil Charms fan van was. 

Het oeuvre van Charms is ook in het Nederlands vertaald.