Over jullie steden zal gras groeien.

‘Über eueren Städten wird Gras wachsen’ of ‘Over your cities grass will grow’ is het leidende citaat bij een aantal werken van de Duitse landschapskunstenaar Anselm Kiefer. In het Engels is het ook de titel van een documentaire over het atelier in Barjac (F) waar Kiefer jarenlang monumentaal werk heeft gemaakt. Het is een titel die wonderwel aansluit bij een groot deel van zijn (vaak letterlijk) loodzware oeuvre, waar onveranderlijk nogal wat doem en dreiging van uitgaat.

Kiefers titels en bijschriften zijn heel vaak citaten, bijvoorbeeld uit het werk van Paul Celan en Ingeborg Bachmann, of het zijn namen uit de mythologie, de kabbala en de (Duitse) geschiedenis. Waar komt deze omineus-poëtische oneliner eigenlijk vandaan?
Zelf zegt de kunstenaar dit erover:

Es gibt diese wunderbare Kapitel bei Jesaja, in dem es heißt: über eueren Städten wird Gras wachsen. Dieser Spruch hat mich immer fasciniert, schon als Kind. Diese Poesie, die Tatsache, daß man beides zugleich sieht. Jesaja sieht die Stadt und die anderen Schichten darüber, das Gras und wieder eine Stadt, das Gras und wieder eine Stadt.

Ik heb Jesaja erop nageslagen, maar de spreuk die Kiefer al sinds zijn jeugd zo fascineert, heb ik bij de profeet niet kunnen vinden.

Naar de hierboven aangehaalde toelichting van de kunstenaar hoef je op internet niet lang te zoeken, het is eigenlijk bijna niet mogelijk om die níét te vinden. Maar tussen alle berichten, besprekingen en blogposts tref ik slechts één artikel aan dat constateert wat mij ook is opgevallen: dat Jesaja dit nergens met zoveel woorden zegt.

Niet in het Duits. Niet in het Engels. Laat staan in het Nederlands.

In de passage die over de teloorgang van steden gaat, noemt Jesaja doorn en distel. Gestrüpp und Dornen. Thorns and briers. Geen gras.
Gek toch, dat daar bijna niemand iets over zegt.

Ik heb niets tegen Kiefers gras, laat dat duidelijk zijn. Artistieke vrijheid is een groot goed. En als het een parafrase van Jesaja is, wint die het wat lyriek betreft glansrijk van het origineel.

Ongeacht de onduidelijke herkomst van Kiefers gras – is het niet fascinerend dat uitgerekend een kunstenaar die zich in zijn hele oeuvre zo vastbijt in aard en wezen van de (collectieve) herinnering zich dit cruciale citaat verkeerd zou herinneren?

Voor mij voegt het een laag toe aan de vele lagen van Kiefers kunst.

◊ ◊ ◊

Het boek Jesaja staat in het Oude Testament, de relevante passage is Jes. 32:13. In de taal van de NBV (2005): ‘Dorens en distels overwoekeren/ het land van mijn volk,/ elk huis waar vreugde heerst/ en elke stad vol feestgedruis.’ Pas in het vers erna wordt gras gesuggereerd, als de profeet spreekt over ‘weidegrond voor het vee’.

Het veelvuldig gereproduceerde Kiefer-citaat komt uit een interview van Klaus Dermutz met de kunstenaar in Die Zeit getiteld ‘Der Mensch ist Böse’, van 3 maart 2005.

Over Your Cities Grass Will Grow, een documentaire van Sophie Fiennes uit 2010.

Een bespreking uit mei 2020 van Kiefers Volkszählung (2005) in het bericht Kunst en herinnering op de website dominicusgent.be is een van de vele bronnen op internet die Kiefers uitleg van de Jesaja-spreuk citeren. De (naamloze) auteur van het bericht stelt evenwel voorzichtig vast dat het niet woord voor woord zo door Jesaja is gezegd.

Prent: Edinburgh, 2009. Foto en beeldbewerking © Gertrudsdottir.