Nog weten velen niet, velen niet meer, dat men zich zelf een oordeel kan en moet vormen. Voor zover ze zich daarmee bezighouden, weten ze niet, hoe ermee te beginnen.

Zo opent de roman Fabian, de wederwaardigheden van een moralist. Erich Kästner, de auteur, had een andere ondertitel in het hoofd, zodat al op het titelblad duidelijk zou zijn dat dit een boek met een boodschap is: het wil de lezer waarschuwen. Hij dacht aan ‘Der Gang vor die Hunde’ – en dat is het bij de verfilming ook geworden. De ondertitelaar kwam met het woordspelige ‘De weg naar de bliksem’ op de proppen.

De Duitse heruitgave van het boek uit 1985 heeft achterin een paar hoofdstukken opgenomen die door de oorspronkelijke uitgever waren geweigerd. Een ervan is inclusief blindedarmepisode ook in de film te zien.

De Nederlandse ABC-pocket staat sinds de geboorte van de zoon die wij naar een andere Fabian vernoemden hier in de kast, naast Rebecca. Toen ik het na jaren herlas was ik vergeten dat het in Kästners boek de achternaam is. Zijn ‘moralist’ heet Jacob Fabian. Reclametekstschrijver, literair geschoold, 32 jaar oud.

We volgen hem op zijn werk, als hij ontslagen wordt, bij de hoeren, discussiërend met zijn vriend Labude, als hij met een meisje door Berlijn wandelt en verliefd op haar wordt, als dat meisje niet voor de liefde maar voor haar filmcarrière kiest (via het bed van haar regisseur), als zijn moeder op bezoek komt, na de zelfmoord van Labude, als Fabian probeert te achterhalen hoe het zit met Labude’s proefschrift, als hij nog voor de begrafenis Berlijn ontvlucht, terug naar Dresden (de film onthult de plaatsnaam, het boek doet dat niet), als hij daar probeert werk te vinden, en zichzelf bijna verkwanselt aan een rechtse krant, om toch maar een baantje te hebben . . . 

Maar dan besluit hij zich, met het geld dat Labude hem heeft nagelaten, een tijdlang uit de wereld terug te trekken: naar de bergen te gaan en zich te bezinnen op wat hij met zijn leven moet aanvangen. Om een paar tellen later ook dat besluit alweer in twijfel te trekken.

De gedachtegang die dan wordt weergegeven, zou zich (zoals wel vaker in dit boek) in het hoofd van Jacob Fabian kunnen afspelen, maar het is eigenlijk, of ook, een observatie van de anonieme verteller die Fabian het hele boek door vergezelt, tot dusver zonder een oordeel te vellen. Hier trekt hij evenwel zijn conclusie.

Maar was het geen vluchten, wat hij van plan was? Was er voor iemand, die wilde handelen, niet overal en altijd een plaats om actief te zijn? Waarop wachtte hij sedert jaren? Misschien op het inzicht, dat hij voorbeschikt en geboren was als toeschouwer, niet, zoals hij vandaag nog geloofde, als acteur op het wereldtoneel.

Daarmee heeft Kästner zijn punt gemaakt, en hij sluit magistraal af met een passage waarin zijn hoofdpersoon, geheel in overeenstemming met zijn weliswaar weifelmoedige maar ook heel impulsieve karakter, spontaan een van zijn goede daden verricht – met fatale afloop. 

In de verfilming uit 2021 is de setting gehandhaafd en wordt het verhaal uit het boek grotendeels nagevolgd. De verteller heeft precies de goede droge commentaarstem. De voornaamste karaktertrek van de held, het gedecideerde weifelen, komt minder tot uiting dan in het boek, en bijna onvermijdelijk heeft de regisseur zich laten verleiden tot het schieten van ‘fraaie’ periodeplaatjes: Berlijnse trams, gevels, straatbeelden, luxe glaswerk (ook op Fabians armoedige kamer) en geraffineerde stijlinterieurs. Indrukwekkend is de soldaat met het geschonden gezicht die Fabians gedachten over de Eerste Wereldoorlog wel heel concreet maakt – in het boek is dat een nachtmerrie. 

Echt raar is dat voorafgaand aan de tragikomische slotscène ‘terloops’ wordt vermeld dat de hoofdpersoon niet kan zwemmen. De scenarioschrijver had blijkbaar minder vertrouwen in de denkkracht van zijn publiek dan Kästner.

◊◊◊

Erich Käster, Fabian. Die Geschichte eines Moralisten. 1931. In het Nederlands: Fabian – De wederwaardigheden van een moralist. Vert. Th. de Vries, 1960. ABC 66. Eigenlijk verklapt de driekleurenprint op de voorkant van de pocket dat er een verdrinking in voorkomt, maar (om met Johan Cruijff te spreken) dat besef je pas als je het weet. De maker wordt nergens genoemd.

Fabian, oder der Gang vor die Hunde. Speelfilm, 2021. Reg. Dominik Graf.

Fabian van Fallada is een BRT-jeugdserie over een Oostenrijkse officier, uitgezonden in 1969. Rebecca is een roman van Daphne du Maurier. Toen hun broer zich aandiende lieten we ons inspireren door de naam van Don Corleones lijfwacht in The Godfather.

Prent: Breda, 2019. Foto © Gertrudsdottir.