Nog geen 25 procent van de kiezers had iets ingevuld, zodat 13 procent van de stemmen naar de partij van rechts ging, 9 procent naar de partij van het midden en 2,5 procent naar de partij van links. Heel weinig ongeldige stemmen waren er, heel weinig onthoudingen. Alle andere stemmen, meer dan 70 procent van het totaal, waren blanco.
– José Saramago, De stad der zienden

Stel je voor, er worden verkiezingen uitgeschreven en een grote meerderheid van de kiezers stemt . . . blanco. De Portugese schrijver José Saramago werkt dit gedachte-experiment uit in zijn roman De stad der zienden.

Nu ons deze maand de zoveelste stembusronde te wachten staat waarbij een belachelijke hoeveelheid partijen (25!) naar onze stem hengelen is het geen gek idee om – in plaats van nog meer verkiezingsretoriek en beloftevolle programma’s, in plaats van al die kieskompassen en stemwijzers en wat al niet – Saramago er eens bij te pakken. Want wat hij te zeggen heeft over de stembusgang, beklijft. Waarom stemmen zijn blanco stemmers eigenlijk blanco?

(…) omdat ze teleurgesteld waren en geen andere manier wisten om goed duidelijk te maken hoe teleurgesteld precies, (…) dat ze hun hele leven braaf met hun stem naar de stembus waren gegaan en je zag wat dat had opgeleverd.

En hoe reageert de zittende politiek?

In Saramago’s ontluisterende kijkje in de keuken van de parlementaire democratie kondigt de regering zonder pardon de staat van beleg af. De burger is iemand die moet worden gewantrouwd, blanco stemmers zijn te kwader trouw. Ministers initiëren subversieve acties om het volk te ‘ontmaskeren’, zodat het lijkt of er een opstand gaande is die van overheidswege onderdrukt moet worden. Slechts een enkele bewindspersoon geeft weerwerk: 

Of een teken van inzicht, zei de minister van Justitie…, Ik zei dat de blanco stem kan worden opgevat als een teken van inzicht van degene die er gebruik van maakt.

Voor de andere ministers en hun adviseurs telt echter niet het ware verhaal maar het sappigste verhaal, de burger moet niet gehoord maar bespeeld worden.

De media spelen daarin hun rol: journalisten die dan weer sturend, dan weer paniek zaaiend, altijd ongedurig en stemming makend, het nieuws in de gewenste vorm kneden. En ook zij worden bespeeld door de zittende politieke macht.

Respect voor de kiezer? Welnee. Respect voor de stembusuitslag? Geen sprake van.

(…) en ondertussen … wordt de kieswet herzien, dan is het afgelopen met de blanco stemmen, of ze worden eerlijk verdeeld over alle partijen alsof het uitgebrachte stemmen zijn, zodat de percentages er niet door worden beïnvloed.

In Saramago’s boek loopt het niet goed af met het handjevol weldenkende mensen dat hij opvoert. Het is allemaal fictie, maar zijn vlijmscherpe analyse van de kermis der ijdelheden binnen de parlementaire democratie houdt de politieke realiteit waarin wij leven een allesbehalve flatteuze spiegel voor.

Ik ga straks stemmen. Een rood potlood heb ik niet nodig.

◊◊◊

Leestafel: José Saramago, De stad der zienden. Oorspronkelijk verschenen als Ensaio sobre a Lucidez, 2004. Vert. M. de Kort, 2021 (2005).

Prenten: Burano, 2018. Foto’s © Gertrudsdottir.