« Dit is geen onmogelijk verhaal – alleen maar een fantastisch verhaal. »
– Agatha Christie, voorwoord bij Passagier voor Frankfurt

Een Britse diplomaat die het zich kan veroorloven amper ambities te koesteren wordt op weg naar de luchthaven van Frankfurt gerekruteerd door een even mysterieuze als kameleonitische dame om te infiltreren in een door het grote geld gefinancierde groep fascistoïde witte samenzweerders die in het hele politieke spectrum, van anarchistisch extreemlinks tot neonazistisch extreemrechts, jongeren ronselt, drogeert en bewapent om wereldwijd de vleugellamme democratische regeringen buitenspel te zetten en alle macht naar zich toe te trekken. Aan onze laconieke diplomaat de taak om er samen met genoemde dame voor te zorgen dat dit grote complot om de macht te grijpen in kaart wordt gebracht en als het even kan, een stap verder te gaan door de mensheid . . . 

«  . . . verlossing voor te spiegelen door fantastische en onmogelijk lijkende middelen . . . »

Al dat ‘fantastisch’. Kom ik nog op terug.

Het thema dat Agatha Christie in Passagier voor Frankfurt behandelt, de complottheorie, heeft anno 2026 evenveel basis in de realiteit als in het woelige jaar van handeling, 1970. Een serieus onderwerp, dat de schrijfster ook serieus behandelt, al is haar kenmerkende lichte, naar het kolderieke neigende toets nooit helemaal afwezig.

De Nederlandse vertaling doet daar een schepje bovenop door ook gewone beschrijvingen een komische draai te geven: als iemand ‘zijn hoofd op het kussen legt’ of ‘zijn hoofd achterover gooit’ krijg ik daar een beeld bij van een los hoofd dat Agatha niet voor ogen gehad zal hebben. Er wordt veel geleenvertaald, met als ridicuul hoogtepunt ‘wachtend op het woord ga’.

‘An Extravaganza’
De ondertitel die Agatha Christie haar boek meegeeft, An Extravaganza, is in de Nederlandse uitgave ‘Een fantastisch verhaal’ geworden. Inderdaad, ook hier ‘fantastisch’. Nu als genreaanduiding? Of is het een kwaliteitsoordeel? Betekent het voortgekomen uit de fantasie? Of buitengewoon, prachtig?

Geen idee. Wat ik wel weet, is dat het Nederlandse ‘fantastisch’ niet genoeg in huis heeft om het Engelse extravaganza te vertegenwoordigen: in de wereld van amusement en theater is dat een genreterm voor iets spectaculairs, vaak met een hint van parodie of klucht, daarbuiten verwijst het naar buitensporig gedrag of taalgebruik. De Nederlandse lezer krijgt er een wazige term voor in de plaats.

En dat terwijl Agatha nadrukkelijk wil dat de lezer haar ondertitel snapt! Voordat ze aan het verhaal begint, besteedt ze enkele pagina’s aan een verantwoording getiteld ‘De schrijfster spreekt’.

Aan elk verhaal, aldus Agatha, ligt een drietal dingen ten grondslag: idee, personages en setting. Het idee voor een verhaal en de personages, bedenkt de auteur zelf. De setting daarentegen bedenkt ze niet. Die hoeft ze niet te bedenken, want die is er al, dat is het leven zelf. Daaruit, dus uit echte gebeurtenissen en feiten, stelt de auteur de achtergrond van haar verhaal samen. Dus, concludeert ze,

« . . . als de achtergrond fantastisch is, moet het verhaal dat ook zijn. Het verhaal wordt dan ook fantastisch – extravagant. De situatie moet de fantastische feiten van het dagelijks bestaan in zich opnemen. »

Net als bij de nondescripte Nederlandse ondertitel kan ik hier niets met dat ‘fantastisch’. Akkoord, er staat ook drie keer fantastic in de Engelse passage, en ik weet dat de vertaler van dit boek zich gretig bedient van de een-op-een vertaling. Maar ís fantastic hier wel ‘fantastisch’? Anders gezegd, staat er in het Nederlands wel wat Agatha bedoelt? Nou, nee. Ik vind dat er bizar had moeten staan. Of buitensporig. Of voor mijn part, te gek voor woorden.

De ‘extravaganza’ waar Agatha haar boek aan wijdt, voldoet nauwkeurig aan de omschrijving die de online Cambridge Dictionary ervan geeft: een grootscheepse, opwindende gebeurtenis of gelegenheid waar waanzinnig veel geld mee is gemoeid. In Passagier voor Frankfurt is dat die geheime greep naar de macht door een groep puissant rijke, fascistisch-nazistische samenzweerders. Het ‘fantastische’ idee voor het boek is inderdaad ontsproten aan Agatha Christie’s fantasie, voor de personages (en hun bizarre namen) heeft ze diezelfde fantasie de vrije teugel gelaten – maar Passagier voor Frankfurt is gesitueerd in een allesbehalve ‘fantastische’, concrete wereld waar zulke buitensporigheden al eens eerder gebeurd zijn en zomaar opnieuw kunnen gebeuren. Of aan het gebeuren zijn. Ook dat is te gek voor woorden.

◊◊◊

Agatha Christie, Passagier voor Frankfurt. 1970. Vert. E. van Delden, 2015 (1970).

Prenten: Heidelberg Thingstätte, 2022. Foto © Gertrudsdottir.
Whitby, 2014. Foto © Gustave Petit.